Dieren in de winter

Overleven in de kou

Hoe leven dieren in de winter?

Hoe overleven dieren in de winter? Gaan ze naar de zon of blijven ze in Nederland? Houden ze dan een winterslaap? En waar zijn alle insecten in de winter? Kom er achter in dit dossier!

wintervacht_koe420

Vetlaagje

Weer andere dieren beschermen hun lichaam tegen de kou met een vetlaag. Dit zijn meestal dieren die in koud water leven. Een zeehond heeft bijvoorbeeld wel een vetlaag van ongeveer 5 centimeter! Die vetlaag houdt de kou van het water tegen en zorgt dat de lichaamswarmte van het dier lekker binnen blijft. Super handig dus zo’n vetlaag!

zeehond_420

Wintervacht

schapen_420
Mensen trekken in de winter gewoon een jas aan, maar hoe doen dieren dat? Sommige dieren trekken als het koud wordt ook een soort jas aan. Zij krijgen namelijk vóór de winter begint, meestal in de herfst, een wintervacht. Welke dieren krijgen zo’n vacht? Dieren als koeien, paarden, schapen, vogels, katten en konijnen! 

Hoe is de vacht opgebouwd?
Een wintervacht bestaat uit stevige lange haren en dikke wollige haren. Tussen deze wollige haren zit veel lucht. Deze lucht houdt de warmte vast waardoor de dieren het lekker warm houden in de winter. Ook vogels hebben een soort wintervacht.  Als het kouder wordt krijgen ze meer donsveertjes, waartussen ook veel lucht zit. Niet alle vogels krijgen meer donsveertjes. Sommige vogels vliegen lekker naar de zon!

Hoe werkt zo’n wintervacht? Test het zelf!

Wat heb je nodig?

  • Een potje vaseline
  • Een stukje stof
  • Een bakje met koud water
  • Een doekje

 

Wat moet je doen?

Smeer één vinger in met vaseline (voorbeeld vetlaag), wikkel één vinger in stof (voorbeeld vacht) en houdt een blote vinger over. Stop vervolgens al deze drie vingers tegelijkertijd in het bakje water. Welke vinger voelt het koudst?

Winterslaap

De vleermuis

vleermuis_420

 

Slaapplaats

Tijdens de winter is er voor vleermuizen te weinig voedsel om te kunnen overleven. Daarom gaan ze in het late najaar op zoek naar een plek om hun winterslaap te houden. De vleermuis heeft wel een aantal dingen nodig om goed in winterslaap te kunnen gaan. Hun plaats moet koel zijn (tussen de 2 en 10 graden), het mag er dus niet vriezen. Het moet een donkere ruimte zijn en de lucht moet een hoge luchtvochtigheid hebben. Ook moet het een rustig plekje zijn, zodat de vleermuis niet wakker gemaakt wordt. Veel soorten vleermuizen zijn daarom te vinden in grotten. Er zijn ook soorten die in holle bomen of spouwmuren (dat zijn luchtruimtes tussen twee muren in) overwinteren. Tegenwoordig worden er ook speciale slaapplaatsen gemaakt voor vleermuizen.

 

Voordat ze gaan slapen.

Vleermuizen bereiden zich voor op hun winterslaap door in het najaar flink te eten. Hierdoor leggen ze een flinke vetlaag aan, die ze in de winter als reserves kunnen gebruiken.

 

 

De egel

Om zich voor te bereiden op de winterslaap gaat de egel eerst heel veel eten in de herfst. Zo krijgt de egel een vetlaag die hij als voorraad kan gebruiken in zijn winterslaap.

 

Wanneer het buiten rond de 9 graden is, gaat de egel op zoek naar een beschut plekje, bijvoorbeeld onder een boomstam. Hij maakt een nestje van takjes, gras en blaadjes. Wanneer het nestje klaar is, maakt de egel een holletje en rolt hij zichzelf op. Nu kan de egel beginnen met zijn winterslaap. De egel beweegt zo min mogelijk, dan gebruikt hij ook bijna geen energie.

 

In het lijfje van de egel verandert tijdens zijn winterslaap heel veel. Om nog meer energie te besparen daalt zijn hartslag van gemiddeld 180 slagen per minuut naar 20 slagen per minuut. De ademhaling daalt van gemiddeld 45 keer per minuut naar 4 keer per minuut. Zijn lichaamstemperatuur daalt van 35 graden naar 5 graden. Bij een lage temperatuur gebruik je namelijk veel minder energie. De vetlaag die hij in de herfst heeft gemaakt, gebruikt de egel beetje bij beetje. En het diertje hoeft de hele winter niet te poepen en bijna niet te plassen.

 

Wanneer de lente is aangebroken, wordt de egel weer wakker. Hij is heel veel afgevallen, omdat hij zijn vetlaag kwijt is geraakt in zijn winterslaap. Nu gaat de egel weer eten zoeken om aan te sterken.

 

het lichaam verandert

Wat gebeurt er met hun lichaam?

In hun winterslaap verlagen vleermuizen, net zoals egels, hun lichaamstemperatuur tot ongeveer 5°C en vertragen ze hun ademhaling, hartritme en stofwisseling (stofwisseling is het proces waar stofjes in je lichaam worden opgenomen en afgebroken). Hun hartslag wordt wel 7 keer zo langzaam. Ook halen de dieren maar één keer per uur of zelfs één keer per anderhalf uur adem. Doordat alles langzamer gaat, verbruiken ze maar weinig energie en kunnen ze blijven leven op hun vetlaag die ze hebben opgebouwd voordat ze aan hun winterslaap begonnen.

 

vleermuis_winterslaap_420

 

Vleermuizen maken hun lichaam zo klein mogelijk door hun vleugels en staart tegen het lichaam aan te drukken om bevriezing te voorkomen. Sommige vleermuizen vouwen zelfs hun oren achter hun poten zodat ze niet bevriezen! Veel soorten vleermuizen hangen ook in dichte groepen bij elkaar om elkaar lekker warm te houden.

 

Hoelang slapen ze?

De winterslaap van een vleermuis kan 4 tot 6 maanden duren, maar dat verschilt per soort. Meestal slapen vleermuizen niet aan één stuk door. Soms gaan vleermuizen op een warme winterdag zelfs even jagen. Maar om energie te besparen, mogen ze het niet te vaak doen. Als ze dit namelijk te vaak doen, verliezen ze te veel energie en kunnen ze dood gaan. Daarom is het belangrijk om vleermuizen niet te storen in hun winterslaap!

Winterrust

eekhoorn_420

 

Er zijn ook diersoorten die een winterrust houden. Dit is wat anders dan een winterslaap. Dieren die een winterrust houden, worden namelijk wakker tijdens hun slaap om te eten. Voordat het koud wordt, meestal in de herfst, verstoppen deze dieren hun eten op geheime plekjes in de buurt van hun nest. Als de winter begint, gaan deze dieren naar hun nest en beginnen aan hun slaap. Ze slapen bijna de hele winter, maar worden een paar keer wakker. Dan gaan ze op zoek naar hun verzamelde eten en eten zij hun buikje rond. Dan gaan ze weer lekker naar hun nest om verder te slapen. Welke dieren houden een winterrust? De eekhoorn, de beer en de gaai!  

eekhoorn_420

Waar zijn insecten in de winter?

Insecten in de winter

Er zijn natuurlijk heel veel verschillende insecten en ze hebben allemaal hun eigen manier om de winter door te komen. Of niet, want sommige insecten kunnen de winter niet overleven; daarom laten ze eitjes achter die dat wel kunnen. Andere insecten schuilen onder de grond, in boomschors of andere warme plekjes. Er zijn zelfs insecten die naar een warm land vliegen. 

Trekvlinders

Voor sommige vlinders is een Nederlandse winter veel te koud, daarom vliegen ze naar het zuiden. Deze vlinders worden ook wel trekvlinders genoemd. Voorbeelden van zulke trekvlinders zijn de Atalanta en de Distelvlinder.

vlinders2

Lieveheersbeestjes in de winter?

lieveheersbeestje_schuilen_420

 

Lieveheersbeestjes overwinteren door dicht tegen elkaar aan te kruipen. Dat doen ze in een holte van een boom of tussen stenen, maar het kan ook dat je ze tegenkomt in de schuur of kelder. Vooral jonge lieveheersbeestjes overleven de winter. Ze kunnen ongeveer 1 jaar tot 1,5 jaar worden.

Vlinders die hier blijven

Er zijn ook vlinders die wel in Nederland kunnen overleven. Deze vlinders houden een soort winterslaap; ze kruipen weg in een beschut hoekje in een schuur of in een holle boom. Vlinders die in Nederland overwinteren zijn: de Citroenvlinder, de Dagpauwoog, de Gehakkelde Aurelia en de Kleine Vos. De Citroenvlinder kan zelfs overleven als het vriest. Dat komt omdat in hun bloed veel (geconcentreerde) zouten zitten. Deze zouten zorgen ervoor dat ze niet zo snel bevriezen.

 vlinders_420

 

Er zijn ook vlinders die als rups of pop overwinteren. Rupsen verstoppen zich ergens in het gras of onder een stapel bladeren en wachten daar tot het weer voorjaar wordt. 

Vogels in de winter

Zomergasten

Vogels die in de winter van Nederland naar een ander, warmer land trekken, worden zomergasten genoemd. Dat is bijvoorbeeld de zwaluw, die verhuist helemaal naar Afrika. Andere vogels die naar de zon vliegen zijn bijvoorbeeld de Nachtegaal, Tjiftjaf en de Fitis.

zomergasten

 

Er zijn vogels die tijdens hun trektocht vooral overdag vliegen, andere vogels vliegen weer vooral ’s nachts. De Boerenzwaluw vliegt bijvoorbeeld alleen overdag. Dat doet hij, omdat hij dan beter de weg kan vinden. De zwaluw kan zijn richting bepalen met behulp van de stand van de zon. De Nachtegaal, Tjiftjaf en de Fitis vliegen juist vooral ’s nachts. Uit onderzoek blijkt dat deze vogels ’s nachts vliegen, omdat zij juist aan de sterren kunnen zien hoe ze moeten vliegen. De Nachtegaal vliegt ongeveer 5 uur per nacht. De Tjiftjaf en de Fitis vliegen wel tien uur per nacht!

En wist je dat er zelfs vogels zijn die in één keer vliegen, zonder te stoppen!? Deze vogels eten voordat ze gaan vliegen eerst heel veel voedsel, zodat ze een goede voorraad hebben opgebouwd voor tijdens hun vlucht!

Wintergasten

Wintergasten komen vanuit andere landen (uit het noorden) in Nederland overwinteren. Dat zijn bijvoorbeeld ganzen (Taigatietgans, Rotgans, Toendrarietgans, Kleine Rietgans). Andere vogels zijn de kleine en de wilde zwaan, de Ruigpootbuizerd en de Koperwiek.

wintergasten

 

Standvogels

Maar er zijn ook vogels die gewoon het hele jaar in Nederland blijven, dat noemen ze standvogels. Vogels die bij deze groep horen, zijn de Huismus, de Koolmees, de Ekster en de Winterkoning.

 

Maar let op! Vogels die je het hele jaar in Nederland tegenkomt, hoeven niet per se standvogels te zijn. De merel zie je bijvoorbeeld het hele jaar in Nederland, maar dat zijn niet dezelfde vogels. De merels die in de zomer in Nederland zijn, vertrekken in de herfst naar het zuiden (bijvoorbeeld Spanje). Merels die in de zomer in het (koude) noorden wonen, komen in de winter naar Nederland om te overwinteren. De merel als soort komt dus wel het hele jaar voor, maar het zijn niet dezelfde vogels.

Help vogels de winter door!

Hoe doe je dat?

vogel_winter_eten_420

Vogels in Nederland leven in de winter van hun extra vetlaagje die zij hebben opgebouwd in de herfst. Maar daar kunnen ze niet de hele winter van leven. Ze zoeken ook in de winter naar voedsel. Soms is dat best moeilijk, bijvoorbeeld als er overal sneeuw ligt en alles is bevroren. Jij kunt de vogels dan een handje helpen. Weet je hoe je dat doet? Maak bijvoorbeeld een leuk voederhuisje waar ze kunnen eten. Of maak een  mooie ketting van doppinda’s. En weet je wat vogels ook lekker vinden? Vetbollen! Hieronder leggen we je uit hoe je die kunt maken.

Benodigdheden

Dit heb je nodig:

  • Ongezouten frituurvet (geen vloeibaar frituurvet, maar degene die weer vast wordt)
  • Een pan
  • Zaadjes of vogelvoer
  • Een paar plastic bekertjes en/of een fruitnetje
  • Touw

vogel_winter_eten_420

Stap 1

Nu kun je beginnen. Vraag aan je vader of moeder of hij/zij je wil helpen in de keuken. Pak een pan, doe het blok frituurvet in de pan en zet de pan op het fornuis totdat het frituurvet is gesmolten.

Stap 2

Als alles gesmolten is, kan de pan van het vuur. Nu kun je de vogelzaadjes erbij doen. Hoe meer zaadjes, hoe beter. Laat nu eerst het mengsel wat afkoelen.

Stap 3

Ondertussen kun je wat touwtjes maken met onderin een grote knoop. Als het mengsel niet heel warm meer is, kun je het mengsel verdelen over de plastic bekertjes. Stop de touwtjes nu in de gevulde bekertjes met de knoop op de bodem van het bekertje.

Stap 4

Je bent nu bijna klaar! Laat de bekertjes afkoelen totdat het mengsel hard is geworden. Nu kun je het bekertje kapot knippen.

Tip

Wil je een echte bol maken? Laat het mengsel dan afkoelen in de pan totdat het mengsel van zaden en frituurvet koud en wat harder is geworden. Nu kun je het mengsel kneden tot een bol. Let er wel goed op dat het vet koud is! Doe er een netje, van bijvoorbeeld de mandarijnen, omheen. Maak een touwtje aan het netje en je bent klaar!

Deel deze pagina met je vrienden!